VARDİYALI ÇALIŞMAYA ALIŞMAK

• Deliller vardiyalı çalışmanın veya gece çalışmanın önemli aile ve cemiyet problemlerine sebep olduğunu göstermektedirler. 

• Gece çalışan gece uyumamanın ve gündüz uyumak zorunda olmanın problemleri ile yüz yüzyüzedir.Dünyanın tersine bir programla çalışmak bazı zorlukları taşır.  

• Vardiyanın getirdiği iki uyku problemi vardır: gece uyumamak ve gündüz uyumak zorunda olmaktır. Gece çalışanın aile ve cemiyetle problemleri olduğu gibi sağlık şikayetlerinde de artma görülmektedir. Vardiya işcilerinden en fazla şikayetci olanlar gece 23:00 –sabah 7:00 çalışıp vardiyalarını arada değiştirenleridir.

• Bedenin sirkadian ritmi ( bedendeki faaliyetlerin zamanını düzenleyen sistem ) birbirini takip eden uyku ve uyanıklık çemberidir. Sağlıklı erişkinlerde uyku, sirkadian ritmin belli bir fazında ortaya çıkmarken  , gece çalışanlar bedenleri uyanık olmak istediği saatte uyumaya çabalar . Böylece uyku saatleri sirkadian ritimle çatışır.

• Bazı araştırıcılar sürekli düzensiz çalışmaya tam alışmak için 3 yıl geçmesi gerektiğini açıklarlar. Diğer bazı araştırıcılar ise uyku/ uyanıklık düzensizliğine hiçbir zaman alışılamayacağını söylerler.

• Hangisi doğru olursa olsun , gece çalışanlar uyku mahrumudurlar. Yani bunların günlük uyku ortalamaları gündüz çalışanlarınkine kıyasla 2-4 saat kısadır. Üstelik gündüz uykusu hafifdir, parçalıdır, ve bozulma ihtimali fazladır. Uyku mahrumiyeti ve uykusuzluk vardiya işcisinde ciddi olabilir. . 

• Ayrıca , vardiya işcisinin uyku problemi  başka bir uyku hastalığı ile karmaşıklaşabilir. Mesela uyku nefessizliği hastalığı veya narkolepsi veya yeterince uyumaya fırsat vermeyen bir program olayı karmaşıklaştırabilir. Bir uyku hastalığından şüphe varsa uyku bozuklukları uzmanlarıyla görüşülmelidir

Sirkadian Ritmi Bozukluklarının Sonuçları 

• Sirkadian ritmi iş performansını etkiler. Şöyleki insanoğlu sabah 2:00-5:00  saatleri arasında en uykulu saatlerindedir. Ve yıllarca gece çalışmış olsa da bu değişmemektedir. Çeşitli laboratuar çalışmaları ile saha çalışmalarının sonuçları uykusuz kalmanın veya uyku halinin kişinin performansını , hafızasını , zeka kapasitesini, hareket sistemi idaresini , ve huyu etkilediğini göstermiştir. 

• Gece çalışanlarının yetersiz uyku uyumaları ve akabindeki uykululuk hallerinin sebep olduğu önemli kazaların misalleri kabarıktır: Three Mile Island Nükleer Santrali kazası, Exxon Valdez tanker faciası bunlardandır. Uykuya bağlı kazaların cemiyete maliyeti müthiştir. Vardiyeli çalışmanın sonuçları önemlidir. 

• Vardiye çalışanı veya gece çalışanlar sosyal problemler yaşarlar. Çevrelerindeki insanlar  çalışırken veya eğlenirken onlar yatakda olmakla veya bunun  tersini yaşamakla  cemiyete olan bağları bozulur. 

• Gece çalışanlar aileleri ,arkadaşları ile yeterince beraber olamamanın ve dinlenememe, randevüleşememe, toplantılara katılamamanın ve başka eksikliklerin şikayetcileridirler. Pekçok faaliyet gündüz çalışanının programına uyduğundan gece çalışanlar kendilerini yanlızlığa itilmiş, ve dünyadan kopmuş hissederler. 

Başa Dön

Tedavi Stratejileri

• Çeşitli tedavi stratejileri gerekir. Zira çalışma şartları çok değişkendir. Hastanede gece çalışanı için lazım olan seri üretim hattında çalışanına lazım olandan farklı olacaktır. Bazı gece çalışanı daha iyi uyum sağlamış olabilir. “Gece insanı” gece çalışmalarına “gündüz insanı”na oranla daha rahat alışır. Yaşlılar  hem gece çalışmalarına hem de vardiya değişmelerine daha zor intibak ederler. 

• Çeşitli stratejiler gece çalışanlarına faydalı olmaktadırlar; şahıslara ve şartlara göre değişiklik gösterirler. 

Başa Dön

Çalışma programı

• Çalışanların çalışma saatleri dışında uyumalarına ve çalışma saatlerinde uyanık olmalarını sağlayan bir program idealdir. Programların düzenlenmesi sanayi tipine ve bu sanayi dalında da iş tipine göre farklı olmalıdır. 

• İş değişikliklerinin programlanmasında sirkadian ritmine uygun saat yönünde rotasyon –gündüzden akşama, akşamdan geceye geçmek – fayda sağlar.Buna dikkat edildiğinde üretkenliğin ve tatminin fazla; iş kazalarının az olduğu görülmektedir. Özel durumları ayrıca değerlendirmek gerekir.

• Çalışma saatlerinde verilen aralar uyanıklığı arttırır. Bazı iş tiplerinde kısa aralar yorgunluğu azaltırken üretime engel olmaz; hakikatte aralar üretimi ve tatmini arttırmakdadır. İş verenler işci tatmini ve üretkenliğini arttıran program düzenlemelerini araştırmaya cesaretlendirilmelidirler.

Başa Dön

Uyku programı

• Devamlı gece çalışanlar düzenli gündüz uykusu almaya haftanın 7 günü ve hatta çalışmadıkları günlerde de dikkat etmelidirler. Çalışılmayan gün, gündüz temposuna dönmek, diğer günler uyumayı  zorlaştıracaktır. 

• Vardiya değişiklikleri yapanlar ise yeni vardiyaya alışmayı kolaylaştıracak bir uyku düzeni bulmalıdırlar. Akşam vardiyasının son günlerinde , mesela , yatak ve uyanma saatleri bir iki saat kadar geciktirilmelidir. İşciler daha sonra gece programına daha rahat uyum sağlarlar. Aile ve cemiyetle ilgili işler tabiiki uyumayı geciktirmeyi zor hatta imkansız hale getirebilir. Bu tekniği kullanmakla ele geçecek faydalar dinlenme günlerindeki eskiye dönüşle kaybedilirler. 

• On-call ( çağrı çalışanları ) çalışanlar farklı uyku problemleri ile karşılaşırlar. Nasıl bir çalışma ile karşılaşacaklarını bilemediklerinden uyku/uyanıklık saatlerini planlamaları zordur. Daima dinlenmiş olmayı hedeflemelidirler. Kestirme tarzı uyumayı faydalı bulacaklardır.

• Her nekadar bazı deliller uykunun bölünmeden alınmasının aynı mikdarda parça parça alınmasından daha verimli olduğunu göstermekte ise de , gündüz uykularını devam ettiremeyen vardiya işcileri hiç olmazsa kestirmelerle toplam süreyi artırmalıdırlar. Kestirmeler uyku problemlerinin çözümünde yardımcı oldukları gibi iş veriminin artmasında da etkilidirler. Çalışma esnasında kestirmek dikkati geçici olarak arttırır , zira uyku ivmesi sebebi ile verim kısa bir süre için azalabilir . Uyku ivmesi uyandıktan sonra bedenin 15 dakika ile bir saatlik bir süre boyunca dinlenme temayülünde olmasıdır. Uyku ivmesi konusunda işcideki sorumluğu düşünmek gerekir. Hele hemen uyanmak ve iş vaziyetlerine hemen intibak gereken haller söz konusu ise..İşcinin sirkadian ritminin uygun bir noktasında çalışma dışında yapılan kestirmeler fakir gün uykusunun getirdiği uyku kaybının azalmasını sağlar. Kestirmeler düzenli ve yeterli bir uykunun yerini hiçbir şekilde alamazlarsa da uyku mahrumu kişilerin uyku borçlarının kapanmasına ve dikkatlerinin artmasına geçici de olsa yardımcı olurlar.

Başa Dön

Reçete ilaçları

• Benzodiazepin gibi uyku ilaçları vardiya işcileri tarafından sirkadian ritminin etkisini yok etmek ve uyumak üzere kullanılırlar. Fakat kullanılmaları bazı kişilerde yan etkileri sebebi ile  mahzurludur. Uzun süre kullanılmaları etkisiz ve alışkanlık yapıcıdır ; çünkü zamanla etkileri azalır. Ancak daha da önemlisi uyku ilaçları ile gün uykusunu iyileştirmek o gece yapılacak çalışmada dikkate ve performansa sınırlı bir katkı sağlıyacaktır. Uyku hapları rahatlık sağlarlarsa da ve başka hesaplar sebebi ile kullanılmaları gerekebilirse de vardiya işcisinin uyku derdine çare değildirler; zira iç saatimizin ayarlarını değiştiremezler.

• Arasıra uyku ilacı almanın faydalı olacağını düşünüyorsanız hekim tavsiyesine başvurmanız uygun olacaktır. Reçetesiz satılan uyku ilaçları uyandıktan sonra sarhoşluk etkilerini

• Uzun süre ilaç kullanmaktan kaçınmalıdır

Başa Dön

Stimulan İlaçlar

• Çalışmalar göstermiştir ki kafein gibi stimulan ilaçlar uykululuk halini önemli ölçüde azaltabilmekte ve gece çalışmasında dikkat kabiliyetini de arttırabilmektedirler. Ancak kafeini yatma saatlerinden 4 saat önce bırakmak gerekir ki uyunabilsin. 

Başa Dön

Melatonin

• Beynimizin bir ürünü olan melatonin salınımının bir sirkadian ritmi vardır. Melatonin gece beyindeki pineal salgı bezinden salgılanır. Vardiya işcilerine sabah melatonin vererek sirkadian ritimlerini değiştirmek ve böylece gece uyanık çalışmalarını gündüz de uyuyabilmelerini sağlamak konusunda araştırmalar yeni başlamıştır. 
  

Başa Dön

Parlak Işık Tedavisi

• Bazı yakın tarihli çalışmalar parlak ışığa bakmanın uyku çarkını kısa sürede değiştirdiği hakkında ön bilgiler vermişlerdir. 

• Aynen güneşin beden saatini ayarladığı gibi parlak ışığa bakmak sirkadian fazını değiştirebilir ve böylece gündüz uyunabilir ve gece uyanık kalınabilir. Parlak ışık kutuları birçok üreticiden temin edilebilir. 

• Bir uzman ışığa ne zaman bakmak gerektiğini tesbit eder. Aynı mantıkla , çalışanlar gündüz eve dönerlerken güneş gözlüğü takarak güneşin beden saatinde tekrar yapacağı değişiklikleri önlemelidirler.

• Çalışanlar gündüz eve dönerlerken güneş gözlüğü takmalıdırlar.

Başa Dön

Uyku hijyeni

• Bütün vardiya çalışanları iyi bir uyku hijyeni hakkında aşağıdaki tavsiyelere hele özellikle sessiz karanlık oda başta, uymakla faydalanabilirler. Mantıklı bir uyku hijyeni yatak odasının sadece uyku ve sex için kullanılmasını TV ve muhasebe defteri için kullanılmamasını gerektirir. Yatak odası serin ve rahat olmalı , uyku öncesi relaksasyon sağlayıcı bir etkisi olmalıdır. Uykuya hazırlanırken dişleri fırçalamak, pijama giymek gibi bir rutin olmalıdır. Yatak odası için kalın karartıcı perdeler kullanılmalı veya göz karartıcı bir kapama kullanılmalıdır. Vardiya işcilerine fan veya istasyonsuz radyo hışıltısı gibi “beyaz” ses faydalıdır. Dışardan gelecek sesi örter. Telefon devre dışı bırakılmalı veya elektronik telesekreter kullanmalıdır. Hatta kapı zili sesizleştirilmeli ve kapıya “Rahatsız etmeyiniz” uyarısı asılmalıdır.
  
  
  

Başa Dön

İş Yeri Şartları

• Işık seviyeleri , ısı, ve iş sorumlulukları işcinin uyanıklık seviyesini belirleyen önemli faktörlerdendirler. İş yeri sıcak değil serin olmalıdır. Aydınlık olmalıdır. İşciler kafeinli içeceklerin bolluğundan emin olmalıdırlar. Otomatik makinaların verdikleri dışında gıda maddelerini bulabilmelidirler. İş yerinin tasarımı iş saatlerindeki uyanıklığı arttıracak bu faktörleri en iyi şekilde  kontrol etmekde belirleyicidir. Genel olarak , işciler ve işverenler kendilerini eğiterek iş yerlerinde vardiya çalışmasının etkilerini anlamaya çalışmalıdırlar. Ve üretkenlik ile emniyetin geliştirilmesine uğraşmalıdırlar. 
  

Başa Dön

Diyet

• Diyet iyi bir uyku almak konusunda rol oynayabilir. Vardiya işcileri protein ve karbonhidrat zengini gıdalara düşkün olmalı kızartılmış ve hazmı zor gıdalardan uzak durmalıdırlar. Vardiya işcisinin aç olarak veya oturaklı bir sofradan kalkarak yatağa gitmesi doğru olmaz.
  

Başa Dön

İyi Uyku Alışkanlıkları 

• Bu tavsiyeler bütün uyku bozukluklarında faydalıdır. Pekçok kişiye , özellikle vardiya işcisine tam tatmin edici uyku almaları için yardımcı olacaktır:
  
  Hergün aynı saatte yataktan kalkın. 
  Yatağa uykunuz gelmeden gitmeyin. 
  Uyku öncesi yatıştırıcı alışkanlıklar edinin ; sıcak bir banyo, bir şeyler okumak gibi. 
  Düzenli spor yapın. Yüksek enerji isteyen sporlar yapıyorsanız günün erken saatlerine alın ve uykudan 6 saat önce yapın. 

Başa Dön

Copyright 2001 © S O M N O S T A R